Comments Off on (Paper presented by Dr. Cung Lian Hup at Seminar On Chin Development and Business Forum)

(Paper presented by Dr. Cung Lian Hup at Seminar On Chin Development and Business Forum)

Biahmaithi:
1820 ah hin Ann Judson i a siangngakchia a rak simi Ma Min Lay an timi nih Rangoon khua ah sianginn a rak tuah i, hihi Kawlmi nih an tuah hmasa bik mi cacawnnak (formal education) a si ko lai dah tiah ka ruah (Burma Baptist Chronicle; page 34). Hi hlan ah hin Kawlram chung ah cacawnnak cu phungki nih an sianginn ah an tuahmi lawng a rak um i, cucu formal education a si ko hmanh ah phungki nih chimhmi a si i, mi sawhsawh (layman) nih chimhmi cu Ma Min Lay sianginn hi si dawh a si bik ko.

1833 kum ah Mirang cozah nih Karen ram i missionary a tuahmi Mr.Bennett kha Moulmein khua ah sianginn dirh an rak fial i, kumkhat ah Rs.500 an rak pek hnu ah sianginn cu a rak dirh ve (Burma Baptist Chronicle: page 116). Hihi Karen mi lakah sianginn hmasa bik si dawh a si i, phundang i kan chim ahcun Karen pawl hi 1833 in cacawn timi hi an rak thawk cang tinak a si.

“kan hnulei kum zakhat chung kan zoh ahcun, Laimi ca kan cawnning le sianginn kan kai ning cu lungtling a si hrimhrim lo„ 

 

Kan Laimi caah cun siangbawi Carson te nih an rak i rat pimi Saya San Win nih 1900 kum June thla ah Hakha khua ah sianginn a dirh ve i, hihi kan ca i sianginn hmasa bik a si. Cacawnnak leikap in kan chim ahcun, Kawl nakin kum 80 kan hnu deuh i, Karen nak in kum 67 kan hnu deuh tinak a si. Cu pinah kannih ram cu tlangsang le horthuk a tam tuk tikah, khuate a ummi nih cacawn duhnak lungthin kan ngei kho lo i, khuate mi hoi hna cu kan sifah ruangah tangli awn hnu ah sianginn kai a duh ngai ko nain, ca a cawng kho ti lo mi minung tampi kan um.

Cu caah, kan hnulei kum zakhat chung kan zoh ahcun, Laimi ca kan cawn ning le sianginn kan kai ning cu lungtling a si hrimhrim lo ti kha bia hramthawknak ah vun chim ka duh. Cu pinah kan cozah zong nih a kan sersiam kho lo i, ca kan cawn duhnak lungthin zong a zor ngaingai ti zong langhter ka duh fawn.

Zeiruang ahdah Laimi nih cacawn kan daithlan?

1. Socialist Cozah, Ralkap Cozah le Kawlram Cacawnnak Kong

Kan Laimi nih cacawn a thathnemnak kan vun theih hi 1950 hnu ah a si ti usilaw kan palh lai lo tiah ka ruah. 1950 hlan ah cun cacawn a thathnemnak a theitu hi minung tlawmte lawng kan si. Kan van a chiatnak cu cacawn a thathnemnak kan vun theih ah hin Ne Win cozah a kai i, Ne Win hi cacawnnak kong tam a ruatmi a si lo caah, Kawlram sianginn cu a chia chin lengmang i 1985 hnu hoihna cun ramdang nih tampi an thlau cang. India ram he tahchunh tikah 1962 tiang cu Kawlram hmanh hi cacawnnak ah a sang deuh men lai tiah an ruat na in 1985 hnu ah cun India ram nih a thlau tuk cang.  Amah Ne Win fanu Dr. Sanda Win kha England sianginn nih cacawnnak nawl an pek ti lo hnu lawng in, cacawnnak kong a hram thawk than aa tim nain, a caan nih a zo ti lo i 1988 ah ram a uknak nawl cu midang nih an chuh.  Cu hnuah ralkap cozah a kai than. Ralkap cozah nih a kan uk chungah kan ram cacawnnak cu a rawk chin lengmang i 1995 tiang kum hra chung le bang hi cu camipuai awnnak ah cafir rak i bochan a si i, kan ram cacawnnak cu khuaci mui a rak si. Hihi philh khawh lo mi kan caan pakhat a si ve tiah ka ruah.
2. Ramdang Kal le Laimi Cacawnnak Kong

Cacawn i fimnak kawl timi lungthin a tlau chin lengmang i, tanghra camipuai phit i B.A. va awn te ding nakin, Delhi ah maw, Kuala Lumpur ah maw ralzaam dirhmun (status) va sawk kha kan saduhthah ngan deuh a si caah, minung tlawmte lawng nih cacawn i paw i cawm ding hi an lung ah a um cang.

1991 hrawng in Malaysia ram ah Laimi nih kuli hlawh hram kan rak i thawk. 1993 ah cun Malaysia i Laimi a ummi hi kutdong in rel khawh ti lo tluk in an hung tam i, 1995-2000 tiang hrawng ah cun kan Laimi mino he upa he pawcawm kawlhawlnak ah kan rak i bochan bik mi cu Malaysia ram kal cu kan dong lo i, minung tampi nih an i thatpi bantuk in minung tampi cu rawhralnak a phanmi zong an um ve. Cu lakah kan van chiatnak pakhat a um. Malay kal kan uar salingte ahhin, kan Kawlram i cathiamnak timi hi sullam a ngeih lo saling he aa tong sual.  B.A. awng zong ca a thiam ti lo i, rian a hmu kho ti lo. Tanghra awng zong ca a thiam ti lo i rian a tuan kho ti lo. Cu caah, B.A. awng he tanghra awng he, zung i bawi nganngan a rak tuanmi zong Malaysia ah rak kal dih a si.
Cun 2000 hrawng in Guam in USA ah luhkhawh a si hnu le, UN nih India le Malaysia in Kawlram ralzaam (refugees) pawl an cohlan hna i, ram thumnak ah an kuat hnu le bang cun, cacawn i fimnak kawl timi lungthin a tlau chin lengmang i, tanghra camipuai phit i B.A. va awn te ding nakin, Delhi ah maw, Kuala Lumpur ah maw ralzaam dirhmun (status) va sawk kha kan saduhthah ngan deuh a si caah, minung tlawmte lawng nih cacawn i paw i cawm ding hi an lung ah a um cang. Cu caah, Lai pasal tha (future leader) a si te lai tiah ruahchanmi mino tampi cu fimnak cawng ta manh lo in ram dang ah kuli tuan ah a kan kaltakmi mino an tampi cang.
3. Pathian riantuan le Baibal sianginn kai (Rangoon Bible sianginn pawl) kong.

Mino nih Baibal sianginn kai a duhnak ruang si dawh deuh a si tiah ka ruahmi cu Tanghra a awng lo mi zong degree a pemi Baibal sianginn kha kan Laimi Khrihfa nih Laitlang he Kalemyo le Tahan he, Rangoon he Baibal sianginn an dirh thluahmah caah a si rua tiah ka ruah fawn.

A cunglei ah kan chim cang bang in, Kawlram cozah nih B.A. a awngmi le Tanghra a awngmi kha anmah he aa tlakmi rian a hmuhpiak khawh hna lo tikah, mino pawl nih an ngeih tawnmi cacawnnak lungthin hi a zor ngaingai. Cu lio ah cun, kan Lairam ah Laimi hruaitu ngaingai um lo in ralkap nih an kan uk tikah, biaknak lei rian a tuanmi pawl cu khualu khuataw a tuaktan i, mizapi nih vun bochanmi ah an hung cang. Hlan liote zong in biaknak lei hruaitu hi khuatelei ah cun hruaitu an si peng ko. Cucu mino pawl nih an uar caah a si men lai, Baibal sianginn kai a duhmi mino an tam chin lengmang. Cu nak hmanh in mino nih Baibal sianginn kai a duhnak ruang si dawh deuh a si tiah ka ruahmi cu Tanghra a awng lo mi zong degree a pemi Baibal sianginn kha kan Laimi Khrihfa nih Laitlang he Kalemyo le Tahan he, Rangoon he Baibal sianginn an dirh thluahmah caah a si rua tiah ka ruah fawn.
Tangriat hrawng in vaivuanh aa tim i, Malay kalnak phaisa a ngei tung lo mi, lothawh zong a huam tung lo mi mino caah a fawi bik i a nuambik mi cu, Rangoon ah rat i Baibal sianginn pakhat khat ah luh i Baibal cacawn kha  a si ko. Laimi nih Rangoon ah an tuahmi Baibal sianginn nih a tam tuk fawn i, phaisa dih lo in Rangoon umnak ah a tha bikmi cu Baibal sianginn kai a si. A cheukhat sianginn cu tanghra a awng lo mi zong degree an pek ve tikah, mino pawl nih tanghra awn tung lo i degree laknak ah a tha bik mi cu Baibal sianginn kai a si i, cu nih cun fimnak taktak duh i thazaang chuah in cacawnnak lungthin kha tampi a zorter ti zong kan hmuh fawn.

Kum 2005 in Lai mino a cheukhat cacawnnak Lungthin an ngei than

Ralkap cozah nih amah a tuah mi sianginn lawng in cun fimnak taktak an chuahpi khawhlonak a hun theih in, private company kha boarding school tuahnak nawl a hun pek hna i, Laitlang zong ah  boarding school cu tampi a hung um ve. Boarding school i a kaimi siangngakchia cu, cozah sianginn ah registration a tuah nain, ca cawnnak taktak cu boarding school ah tuah a si deuh. Cu pin ah, sii (medical) lei cawn khawhnak kha quota system deuh in an vun tuah tikah, kan Lairam nule pale nih si hna seh, fa le nih si hna seh biatakte i ca cawn than hi kan hnulei kum 7 kum 8 in a thawk than. Hakha, Thantlang, le Falam ah boarding school min thangthang an hung chuak i cathiam tampi zong hi sianginn nih a hrin hna. Kan hnulei kum 6 kum 7 chung kan zoh than tikah, Laimi chung in MBBS degree a hmu i, kan Lairam le Kawlram hmun tampi ah medical doctor in rian a tuanmi tampi kan hmuh hna lawng si lo in, atu zong ah a kai lio mi tampi an um. Engeneering lei zong in B.E., M.E., le Ph.D tiang hmanh a cawng i degree a lami an hung um tik ah Laimi mino sinah cacawn duhnak lungthin a hung karh than.

 Rangoon distinction a hmumi pawl kong
Cu lawng a si lo; Laitlang in mino tampi cu an nule an pale nih Rangoon i boarding school ah an hun chiah hna i, tanghra camipuai an phit tikah distinction tampi a kan hmuhpiak tikah ,an nule an pale distinction tampi a kan hmuh piakmi kan fale an i lawmh lawng si lo in , an nau le caah model canah an cang i, an nau le zong an vun i zuam ve i nai hrawng ah cun Rangoon in Matric a phimi Laimi tampi nih distinction tampi an kan hmuhpiak caah tampi kan i lawm. Zin Yaw Boarding School le bang nih cun Laimi hi cathiam an si ti tluk in an ruah. Zeicaah tiah, an sianginn a kaimi Laimi tampi nih an sianginn min a thatter caah a si. Laitlang lei in a rami si hna seh, Rangoon i a ummi Lai mino tampi cu Matric hi distinction tampi in awn ding ah ruahchannak an ngei kho cang. Kan hnu zarh ah Matric result a hung chuak i, Rangoon a ummi kan Laimi (Hakha Thangtlang) chung in minung tam lakte nih distinction tampi an kan hmuh piak.

Zei dirhmun dah kan phak cang?
Atu kan chimmi hi Rangoon le Hakha le Thantlang i a ummi Lai mino caah cun sullam a ngei pah men ko lai nain, khuate i a thang mi Lai mino caah cun, tanghra awn cu chim lo, tang sarih tiang hmanh an kai kho lo i, Malaysia kal theu cu an lungchung ah a um rih ko . Zeitluk in dah khuatelei cu cacawn kong ah ngaihchia a si ti ah cun, cozah nih lahkhah an pekmi saya pakhat cu India ah kuli a tuan i, amah tu nih amah nakin a thiam lo deuhmi pa kha a hlan i amah zaka ah ca a chimhter ti thawng kan theih. Hihi hmun tampi ah a si cangmi a si. Cu lawng a si rih lo; khuate saya te cu lo an tuah, dum an tuah, lei an tuah i, ca chimh kha an rian biapi ah an chia ti lo. Siangngakchia ca a thiam le thiam lo kha biapi ah chia lo in, catang an kai tu kha biapi deuh ah an chiah caah, siangngakchia an catang cu a kai na in, ca cu pakhat hmanh an thiam lo. Cucu atu lio Laitlang khuate i an sianginn kaining cu a si.

Macedonia Authang (The Call from Macedonia)

“Ramdang a ummi Laimi le Rangoon i a ummi Laimi zeitluk in nan rum i, ca nan thiam i, nan fim ko hmanh ah, Laitlang a ummi Laimi nih kan zunput kalnak ah funghreu kan hman peng mi kha, funghreu hman lo ding in nan kan chimh khawh hlan paoh le funghreu hmang lo ding in nan kan tuah khawh hlan paoh cu , Laimi hi na zahpi peng  ko lai” Rev. Hniar Kio.

Khrihfa mi nih mission rian kan tuannak ah , Paul mang i Macedonia “Khrifabu nih Mecedonia ah ra u law rak  kan bawm tuah u”(Lamkaltu 16:9) tiah an aunak kha Macedonia Authawng ( The Call from Mecedonia) tiah kan ti. Fimnak cawnnak le cacawnnak kong he pehtlai in Lairam a dawtu Lai upa hna zong Lairam nih “Rak kan bawm u” tiah a kan auh ve ti hi ka hmuhmi a si. Kan caah kan Mecedonia Call cu Laitlang i a ummi fimnak cawn a duhmi khuate kan fale nih “Lairam ah ra u law, rak kan bawm u” tiah an kan ti ve ti hi a si i, Lairam a dawtu upa hna nih cun cu kong cu ruah lo in um khawh a si ti rua lo, tiah ka hmuh fawn.
Lairam kong he pehtlai in, voi tampi ka chim tawnmi cu a kan kaltak cangmi Rev. Hniar Kio nih LBC ah phung a rak chimmi hi a si. Rev. Hniar Kio nih hi ti hin a rak ti. “Ramdang a ummi Laimi le Rangoon i a ummi Laimi zeitluk in nan rum i, ca nan thiam i, nan fim ko hmanh ah, Laitlang a ummi Laimi nih kan zunput kalnak ah funghreu kan hman peng mi kha, funghreu hman lo ding in nan kan chimh khawh hlan paoh le funghreu hmang lo ding in nan kan tuah khawh hlan paoh cu , Laimi hi na zahpi peng  ko lai” tiah a rak ti. A chim duh mi cu “Lairam a ngei tu cu Laimi kan  si ko ahcun, Lairam i a um ti lo mi Laimi nih Lairam i a um Laimi kong tuak lo i  nan um ahcun, Lairam a ngeitu ah nan i  tel ti lo” ti tluk a si rua tiah ka ruah, a tinak a si.
 A si ah, kan Macedonia Call cu zeitindah kan leh lai? Kan thu sawhsawh lai maw?  Kan kut i thuh in kan zoh sawhsawh hna lai maw? Zeital kan tuahpiak kho hna hnga maw? Hi biahalnak hna hi, kan ram nih a kan herhnak zawn pakhat a si rua tiah ka ruah. Zeidah kan tuahpiak khawh hna lai?
1.    Fimnak cawn le cacawn a herh ning hi nule, pale, fale zong nih an theih khawhnak hnga, ca in siseh hmur le ka le chimrelnak in siseh, kan Lairam khuapi he khuate he biatakte in aupi peng ding. America ram i midum lakah minthang pawl nih an tuah pengmi cu hihi a si ko. Oprah Winfrey tehna, Michael Jordan tehna nih an chim pengmi cu hihi a si.
2.    Laitlang khuate ah a thiam ngaimi saya hlanpiak in tanghra an awn khawhnak ding ah ca chimhter ding. Hihi cu thil har ngai a si. Phaisa thazaang a dih ngai lai. Kan ngeih ruangah si lo in a herh ahcun saya hlan hi a tha ngaingai, Oprah Winfrey nih South Africa ah sianginn pakhat a tuah i , cathiammi nu ngakchia lawngte a kaiter hna. Cu bantuk phaisa thazaang kan ngei kho lai ka ti lo. Kan ti khawh tawkte in saya hlanpiak hi a tha hringhran ko lai.
3.    Laitlang khuate in cathiam mipa kha Rangoon ah auh in, boarding school ah chiah ding. Hihi phaisa tam nawn a dih nain, kan auhmi caah sullam a ngei ngai lai tiah ka zumh. Minung tlawmte caah a si nain, kan tuahmi ah kan hlawh a tling bik mi tuahnak a si kho.

4.    Khuate ah a um i , khuapi ah tution a kai kho ve lo mi, ca a thiam tung mi misifak caah khuapi ah boarding school tuahpiak ding . Hihi Hakha peng ah cun, Mi E peng le Zokhua peng nih an tuah i a thahnem ngaingai tiah ka hmuh. Zokhua peng caah MIT in a chuakmi Saya Thla Tin Thang kha an boarding master a si. Tukum ah tanghra a awngmi zong an tam ngai.
Biadonghnak

Kan chimmi hi a thabik a si lai lo tiah ka zumh. tuan taktak nak in , chim cu a fawi deuh caah a tuan taktak tik zong ah kan i  harh ngai ko lai. Sihmanhsehlaw, ruahnak (idea) a um cia lo ahcun, tuahsernank (action) zong a um khawh lo caah ruahnak kan chuahpimi a si. Tuchun ah kan tuah colh kho lai lo nain, ni khatkhat ah cun hi kan chimmi hi tuah lo in a si kho lo ti in kan ruah caan a phan ko lai tiah zumhnak ka nge.

Filed in: Dr. Cung Lian Hup Tags: 

Get Updates

Share This Post

Recent Posts

© 2017 The Chin Foundation. All rights reserved.